Velayet Davası: Kime Verilir, Nasıl Değiştirilir?

Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi ve temsili konusunda anne ve babaya tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Evlilik devam ederken anne ve baba velayeti birlikte kullanır; boşanmada ise velayet, çocuğun bırakıldığı tarafa ait olur (Türk Medeni Kanunu, TMK m. 336). Aile mahkemesi bu kararı verirken annenin veya babanın değil, çocuğun üstün yararını esas alır. Koşullar sonradan değişirse velayetin değiştirilmesi de istenebilir.

Velayet davası hangi hâllerde gündeme gelir?

• Boşanma davası: Hâkim boşanmaya karar verirken, olanak bulundukça anne ve babayı dinleyerek velayeti ve çocukla kişisel ilişkiyi düzenler (TMK m. 182).
• Ortak hayata son verilmesi: Evlilik sürerken eşler ayrı yaşamaya başlamışsa veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim, velayeti eşlerden birine verebilir (TMK m. 336).
• Velayetin değiştirilmesi: Karardan sonra yeni olgular ortaya çıkarsa düzenleme yeniden ele alınabilir (TMK m. 183).
• Velayetin kaldırılması: Çocuğun korunması için diğer önlemler yetersiz kalırsa hâkim velayeti kaldırabilir (TMK m. 348).
• Evlilik dışı doğan çocuk: Anne ve baba evli değilse velayet annenindir. Anne küçük veya kısıtlıysa, ölmüşse ya da velayeti kaldırılmışsa hâkim, çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velayeti babaya verir (TMK m. 337).

Velayet davası hangi mahkemede açılır?

Velayet uyuşmazlıklarına aile mahkemesi bakar. Aile mahkemesi kurulmamış yerlerde bu davalar, görevlendirilen asliye hukuk mahkemesinde görülür (4787 sayılı Kanun m. 2, 4). Boşanmayla birlikte istenen velayet, boşanma davasının görüldüğü mahkemede karara bağlanır; boşanma davası, eşlerden birinin yerleşim yerinde veya davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yerde açılabilir (TMK m. 168).

Velayetin sonradan değiştirilmesi için açılan davada ise yetkili mahkeme somut duruma göre değerlendirilmelidir; genel kural davalının yerleşim yeri mahkemesidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 6). Batman’da yaşayanlar için dosyanın hangi adliyede görüleceğini hizmet bölgeleri sayfamızdan inceleyebilirsiniz.

Velayet üzerinde taraflar serbestçe tasarruf edemediği için bu konudaki anlaşma tek başına yeterli değildir; hâkimin onayı gerekir. Anlaşmalı boşanma protokolündeki velayet düzenlemesi de bu denetime tabidir. Protokolde dikkat edilecek noktalar için anlaşmalı boşanma rehberimize bakabilirsiniz.

Mahkeme velayeti neye göre belirler?

Temel ölçüt çocuğun üstün yararıdır. Uyuşmazlık kamu düzenine ilişkin görüldüğünden hâkim, tarafların talepleriyle bağlı kalmadan araştırma yapar. Uygulamada şu unsurlar birlikte değerlendirilir:

• Çocuğun yaşı, sağlığı, eğitim durumu ve duygusal ihtiyaçları,
• Şimdiye kadar kiminle yaşadığı ve bulunduğu çevreye uyumu,
• Ebeveynlerin çocuğa ayırabildiği zaman, ilgisi ve barınma imkânları,
• Şiddet, ihmal, bağımlılık gibi çocuğu tehlikeye sokabilecek durumlar,
• Kardeşlerin, özel bir gerekçe yoksa birbirinden ayrılmaması,
• Ebeveynin, çocuğun diğer ebeveynle ilişkisini destekleyip desteklemediği.

Boşanmada kusurlu olmak velayeti kendiliğinden kaybettirmez; önemli olan, kusura yol açan davranışın çocuğu nasıl etkilediğidir. Gelir düzeyi de tek başına belirleyici değildir, çünkü velayeti almayan ebeveyn çocuğun giderlerine gücü oranında katılmakla yükümlüdür (TMK m. 182). Küçük yaştaki çocuklarda uygulamada anne bakımına ihtiyaç gözetilebilir; ancak bu, her dosyada aynı sonucu doğuran bir kural değildir.

Uzman raporu neden önemli?

Aile mahkemesi psikolog, pedagog veya sosyal çalışmacı görevlendirerek inceleme yaptırabilir (4787 sayılı Kanun m. 5). Uzman; ebeveynlerle ve çocukla görüşür, gerektiğinde yaşam koşullarını inceler ve raporunu mahkemeye sunar. Rapor hâkimi tek başına bağlamasa da velayet dosyalarında büyük ağırlık taşır. Bu nedenle görüşmelere hazırlıklı ve açık biçimde katılmak, rapordaki eksik veya hatalı tespitlere süresi içinde itiraz etmek önemlidir.

Çocuğun görüşü alınır mı?

Anne ve baba, önemli konularda olanak ölçüsünde çocuğun görüşünü dikkate alır (TMK m. 339). Mahkeme de idrak çağında olduğu değerlendirilen çocuğu, gerektiğinde uzman desteğiyle dinler. Kanunda bunun için kesin bir yaş yoktur. Çocuğun tercihi önemlidir, ancak tek başına belirleyici değildir; hâkim çocuğun üstün yararı gerektiriyorsa farklı karar verebilir. Çocuğu bir taraf lehine beyanda bulunmaya yönlendirmek hem çocuğa zarar verir hem de davanın seyrini olumsuz etkileyebilir.

Ortak velayet mümkün mü?

TMK m. 336, boşanmada velayetin çocuğun bırakıldığı tarafa ait olduğunu belirtir ve boşanma sonrası ortak velayeti açıkça düzenlemez. Yargıtay daha önce bu talepleri kabul etmezken, 2. Hukuk Dairesi’nin 2017 tarihli kararıyla (E. 2016/15771, K. 2017/1737) ortak velayet düzenlemesinin kamu düzenine aykırı olmadığı kabul edilmiş ve uygulama bu yönde gelişmiştir. Dayanak olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne Ek 7 No’lu Protokol de gösterilmektedir.

Pratikte ortak velayet, çoğunlukla ebeveynlerin anlaşması ve birlikte karar alabilecek bir iletişim düzeyine sahip olmasıyla gündeme gelir. Hâkim, düzenlemenin çocuğun üstün yararına uygun olup olmadığını denetler. Protokolde çocuğun kiminle yaşayacağı, önemli kararların nasıl alınacağı, giderlerin paylaşımı ve görüş düzeni açıkça yazılmalıdır.

Velayetin değiştirilmesi davası

Anne veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olgular ortaya çıkarsa hâkim, istem üzerine veya kendiliğinden gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). Kanunda bu talep için belirli bir dava süresi öngörülmemiştir. Şu durumlar değişiklik talebine konu olabilir:

• Velayet sahibinin çocuğun bakım ve eğitimini ihmal etmesi,
• Çocuğu tehlikeye sokan bir yaşam biçimi veya şiddet,
• Velayet sahibinin çocukla ilgilenmemesi, çocuğun fiilen diğer ebeveynle yaşaması,
• Kişisel ilişki düzenlemesine uyulmaması,
• Çocuğun yaşı ilerledikçe ihtiyaçlarının ve tercihlerinin esaslı biçimde değişmesi.

Yeniden evlenme tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez; çocuğun menfaati gerektiriyorsa velayet diğer ebeveyne verilebilir (TMK m. 349). Velayet sahibinin ölümü hâlinde ise boşanma sonrasında velayetin hangi ebeveyne veya vasiye bırakılacağı, çocuğun durumu gözetilerek mahkemece ele alınmalıdır.

Davada koşulların önceki karardan sonra gerçekten değiştiği somut delillerle gösterilmelidir: okul kayıtları, sağlık belgeleri, kolluk kayıtları, yazışmalar ve tanık beyanları bunlar arasındadır. Yargılamada genellikle güncel bir uzman raporu da alınır. Karara karşı, gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 345).

Velayetin kaldırılması: değiştirmeden farkı nedir?

Velayetin değiştirilmesinde hak diğer ebeveyne geçer. Velayetin kaldırılması ise daha ağır bir önlemdir ve anne ile babanın ana-babalık görevini yerine getirememesine dayanır. Hâkim, diğer koruma önlemleri sonuç vermemişse veya yetersiz kalacağı öngörülüyorsa şu hâllerde velayeti kaldırır (TMK m. 348):

• Anne ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi,
• Çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde ihmal etmesi.

Velayet her iki ebeveynden de kaldırılırsa çocuğa vasi atanır. Velayeti kaldırılan anne ve baba, çocuğun bakım ve eğitim giderlerini karşılamakla yükümlü olmaya devam eder (TMK m. 350). Kaldırma sebebi ortadan kalkarsa hâkim, kendiliğinden veya anne ya da babanın istemi üzerine velayetin geri verilmesine karar verir (TMK m. 351).

Görüş günleri (kişisel ilişki) nasıl düzenlenir?

Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocukla uygun bir kişisel ilişki kurulmasını isteyebilir (TMK m. 323). Karar veya protokolde görüşmenin günleri ve saatleri, hafta sonları, bayramlar, yaz tatili ve çocuğun teslim alınacağı yer açıkça belirtilmelidir. Anne ve baba, çocuğun diğer ebeveynle ilişkisini zedeleyecek davranışlardan kaçınmak zorundadır.

Çocuğun huzuru tehlikeye düşüyorsa, ebeveyn bu hakkı yükümlülüklerine aykırı kullanıyorsa veya çocukla gerçekten ilgilenmiyorsa kişisel ilişki reddedilebilir ya da kaldırılabilir. Düzenlemeye uymayan velayet sahibi ebeveyn, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayeti kaybedebilir; kararlarda bu konuda uyarı yer alır (TMK m. 324).

Karara uyulmazsa: çocuk teslimi ve kişisel ilişki

Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları artık icra dairesi yerine adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri eliyle, çocuğun üstün yararı esas alınarak yerine getirilir. Çocuğun yerleşim yerindeki müdürlük yetkilidir (5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m. 41/A). Bu düzenleme 2021’de yapılmıştır; başvuru öncesinde dosyanız için yetkili birimi adliyeden teyit etmeniz yerinde olur.

• Çocuk teslimi: Yükümlü çocuğu kendiliğinden teslim etmezse hak sahibi müdürlüğe başvurur. Müdürlük yükümlüye ulaşmaya çalışır; sonuç alınamazsa teslim emri düzenler. Emre uyulmazsa çocuk bulunduğu yerde, gerektiğinde kolluk yardımıyla alınıp teslim edilir (m. 41/B).
• Kişisel ilişki: Benzer bir usul uygulanır. Hak sahibi, teslim alma zamanından en az 48 saat önce müdürlüğe yazılı veya elektronik bildirimde bulunmalıdır. Geçerli mazereti olmadan üst üste iki kez ya da bir yılda üç kez gelmezse dosya kapatılır (m. 41/C).
• Müdürlük işlemlerine şikâyet: İşlemin öğrenilmesinden veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde aile mahkemesine yapılır (m. 41/E).
• Disiplin hapsi: Çocuk teslimi emrine uymayana üç aya kadar, kişisel ilişki emrine uymayana üç günden on güne kadar disiplin hapsi verilebilir. Görüş sonunda çocuğu geri getirmeyen hak sahibi hakkında da üç aya kadar disiplin hapsi söz konusudur. Şikâyet bir ay içinde yapılmalıdır (m. 41/F).

Velayet değişince nafaka ne olur?

Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılır (TMK m. 182). Velayet değiştirildiğinde iştirak nafakasının kaldırılması ve velayeti devreden ebeveyn aleyhine yeni bir nafakaya hükmedilmesi de gündeme gelir; bu talepler dava sırasında açıkça ileri sürülmelidir. Nafakanın miktarı ve değiştirilmesi için nafaka türleri ve nafaka davası rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Velayet davası ne kadar sürer?

Süre; mahkemenin iş yüküne, uzman raporunun ne zaman alındığına, tanık sayısına ve kanun yoluna başvurulup başvurulmadığına göre değişir. Velayet, çekişmeli boşanma davasının içinde görülüyorsa süre boşanma dosyasına da bağlıdır; bu süreç için çekişmeli boşanma davası rehberimize bakabilirsiniz. Her dosya için geçerli tek bir süre söylemek mümkün değildir. Dava devam ederken hâkim, çocuğun barınması, geçimi ve kişisel ilişki konusunda geçici önlem alabilir (TMK m. 169).

Velayet kararı, çocuğun hayatını yıllarca etkiler ve her dosyanın koşulları farklıdır. Aile hukuku alanındaki çalışmalarımız hakkında Batman boşanma avukatı sayfamızdan bilgi alabilir, görüşme için iletişim sayfamızı kullanabilirsiniz.